D├╝nya Neden Var / Jim Holt
Bilim / 21 Ekim 2018

D├╝nya Neden Var D├╝nya Neden Var’dan… Rus bir fizik├židir. MoskovaÔÇÖda gen├ž bir adamken, B├╝y├╝k Patlama hakk─▒nda can s─▒k─▒c─▒ ├╝├ž soruya cevap veren yeni bir kuram ortaya atm─▒┼čt─▒: Ne patlad─▒? Neden patlad─▒? O patlamadan ├Ânce ne oluyordu? LindeÔÇÖnin ÔÇťkaotik ┼či┼čmeÔÇŁ denilen kuram─▒, uzay─▒n genel ┼čeklini ve galaksilerin olu┼čumunu a├ž─▒kl─▒yordu. Ayr─▒ca B├╝y├╝k PatlamaÔÇÖdan geride kalan, COBE uydusunun 1990ÔÇÖlarda g├Âzlemledi─či arka plan ─▒┼č─▒n─▒m─▒n─▒n kesin ├Âr├╝nt├╝s├╝n├╝ de tahmin ediyordu. LindeÔÇÖnin kuram─▒n─▒n ilgin├ž a├ž─▒l─▒mlar─▒ aras─▒nda, en ├žarp─▒c─▒ olanlardan biri bir evren yaratmak i├žin ├žok da fazla ┼čeyin gerekmedi─čiydi. Kozmik ├Âl├žekte kaynaklara gerek yoktu, do─ča├╝st├╝ g├╝├žlere de. Bizimkinden ├žok daha ileri olmayan bir medeniyette ya┼čayan birinin bir laboratuvarda yeni bir evren yaratmas─▒ bile m├╝mk├╝n olabilirdi. Bu da insan─▒ ├žekiveren bir d├╝┼č├╝nceye kap─▒y─▒ aral─▒yordu: Bizim evrenimiz de b├Âyle yarat─▒lm─▒┼č olabilir mi? Linde yak─▒┼č─▒kl─▒, boylu boslu, k─▒r sa├žl─▒ bir adamd─▒r. Meslekta┼člar─▒ aras─▒nda biraz ├žak─▒rkeyifken bile akrobasi ve ┼ča┼č─▒rt─▒c─▒ el ├žabuklu─ču numaralar─▒ yapma becerisiyle nam salm─▒┼čt─▒r. Linde, Rus├ža aksanl─▒ ─░ngilizcesiyle bana ÔÇťKaotik ┼či┼čme kuram─▒n─▒ icat etti─čimde, bizimki gibi bir evrenin ba┼člamas─▒ i├žin gerekli olan tek ┼čeyin bir gram─▒n y├╝zbinde biri kadar madde oldu─čunu ke┼čfettim,ÔÇŁ demi┼čti. ÔÇťPatlayarak, etraf─▒m─▒zda g├Ârd├╝─č├╝m├╝z milyarlarca galaksiyi ortaya ├ž─▒karacak k├╝├ž├╝k bir bo┼čluk ortaya ├ž─▒karmak i├žin bu kadar─▒ yeterli. Bir aldatmaca gibi g├Âr├╝n├╝yor; ama ┼či┼čme kuram─▒ b├Âyle…

Einstein’─▒n D├╝┼čleri / Alan Lightman
Bilim / 6 A─čustos 2018

Einstein’─▒n D├╝┼čleri Einstein’─▒n D├╝┼čleri’nden… Uzaklarda bir ├žar┼č─▒n─▒n saat kulesi alt─▒y─▒ vurup susuyor. Gen├žten bir adam masas─▒na kapan─▒yor. ├çalkant─▒larla dolu bir ba┼čka gecenin ard─▒ndan ┼čafakla ofise gelmi┼č; sa├žlar─▒ darmada─č─▒n ve pantolonu ├╝zerinden d├Âk├╝l├╝verecek gibi duruyor. Alman fizik dergisine bug├╝n yollayaca─č─▒ yirmi bumburu┼čuk sayfal─▒k yeni zaman kuram─▒ elinde… Kentten ses k─▒r─▒nt─▒lar─▒ s├╝z├╝l├╝yor i├žeri: Ta┼č zemine b─▒rak─▒lan bir s├╝t ┼či┼česinin t─▒ng─▒rt─▒s─▒, MarktgasseÔÇÖde bir d├╝kk├ón tentesini a├žan kolun g─▒c─▒rt─▒s─▒, sokaklardan birinde yava┼č├ža ilerleyen bir seyyar sebze tezg├óh─▒, yak─▒nlardaki bir dairede konu┼čan bir adamla bir kad─▒n─▒n f─▒s─▒lt─▒lar─▒ÔÇŽ ─░├žeri s├╝z├╝len lo┼č ─▒┼č─▒─č─▒n alt─▒nda masalar, uyuklayan kocaman hayvanlar misali g├Âlgemsi ve yumu┼čak g├Âr├╝n├╝yor. Adam─▒n ├╝st├╝ yar─▒ a├ž─▒k kitaplarla dolu karman ├žorman masas─▒ haricindeki d├╝nden kalma evrakla kapl─▒ on iki me┼če masa gayet d├╝zenli: ─░ki saat sonra i┼čba┼č─▒ yapacak her bir k├ótip i┼če nereden ba┼člayaca─č─▒n─▒ tam─▒ tam─▒na bilecek. Ama ┼ču anda, lo┼č ─▒┼č─▒kta masalar─▒n ├╝zerindeki evrak, k├Â┼čedeki saatten ya da kap─▒n─▒n yan─▒ndaki sekreter taburesinden daha g├Âr├╝n├╝r de─čil. ┼×u anda tek do─čru d├╝r├╝st g├Âr├╝nen, masalar─▒n g├Âlgeli ve gen├ž adam─▒n kambur siluetleriÔÇŽ Duvarda zar zor se├žilen saat alt─▒y─▒ on ge├žti─čini s├Âyl├╝yor. Her ge├žen dakika ile yeni bir cisim bi├žimleniyor. ─░┼čte, metal bir ├ž├Âp kutusu beliriyor. ┼×urada, duvarda bir takvim. Bir aile foto─čraf─▒, bir kutu ata┼č, bir hokka, bir dolmakalemÔÇŽ Bir…

Bay Tanr─▒ / Alan Lightman
Bilim / 6 A─čustos 2018

Bay Tanr─▒ Bay Tanr─▒’dan… Zaman, baz─▒ d├Ânem ve aral─▒klarda damlad─▒. Baz─▒lar─▒nda co┼čtu, gelece─če bodoslama akt─▒ ve ard─▒ndan frene bast─▒, yava┼člad─▒ ve yine damlamaya d├Ând├╝. Zaman─▒ yarat─▒rken, daima ayn─▒ tarzda m─▒ aks─▒n yoksa durup kalks─▒n m─▒, karar vermemi┼čtim. Ama mesele bundan daha belal─▒yd─▒. Hen├╝z saatleri yaratmad─▒─č─▒mdan, zaman─▒n p├╝r├╝zs├╝z ak─▒┼č─▒yla durup kalk─▒┼čl─▒ ak─▒┼č─▒ aras─▒ndaki fark─▒ kestirmek m├╝mk├╝n de─čildi. Zaman─▒ ├Âl├žecek hi├žbir ┼čey yoktu ortada. Hatta belki zaman─▒n ge├ži┼či g├Âzlemciye g├Âreli olmal─▒yd─▒. Ya da belki sadece alg─▒dan ibaret kalabilirdi. Ba┼člang─▒├žta hi├žbirimiz zaman─▒n akt─▒─č─▒ndan emin de─čildik. Olas─▒l─▒klardan herhangi birine ba─članmak gelmedi i├žimden ÔÇôzaten bu haliyle epey kafa patlat─▒yordumÔÇô ve zaman─▒n dokusuna ileri bir tarihte karar vermeye karar verdim. ─░ster p├╝r├╝zs├╝z ister kesintili olsun, zaman─▒n yarat─▒l─▒┼č─▒ Bo┼člu─ču ├žoktan de─či┼čtirmi┼čti. Zamandan ├Ânce, Bo┼člukta hareket etmiyor, t├╝m├╝n├╝ birden ayn─▒ anda ya┼č─▒yorduk. Daha do─črusu, Bo┼čluk varl─▒klar─▒m─▒za yap─▒┼č─▒yor, Bo┼čluk d├╝┼č├╝ncelerimizi kaps─▒yor, Bo┼čluk bizim var olan bir ┼čeyli─čimize kar┼č─▒ hi├žli─či olu┼čturuyordu. Zamandan sonraysa, Bo┼čluk, sonsuz ve de─či┼čmez olarak kald─▒ ama art─▒k i├žinden ge├žilebiliyor, d├╝┼č├╝n├╝lebiliyor; belli bir anda Bo┼člu─čun belli bir yerinde, ba┼čka bir andaysa ba┼čka bir yerinde bulunuldu─ču s├Âylenebiliyordu. Bo┼člukta y├Ân veya yer belirleyici tabelalar, i┼čaretler bulundu─čundan de─čildi ÔÇôBo┼čluk t├╝m├╝yle p├╝r├╝zs├╝z, bo┼č ve ┼čekilsizdiÔÇô ama ilke temelinde b├Âyle belirli yerlerin varl─▒─č─▒n─▒ ve bir zaman dilimi d├óhilinde birinden di─čerine gidebilece─čimizi anl─▒yorduk….

Ne Kadar─▒ Yeterli? / Alan Durning
Bilim / 24 Temmuz 2018

Ne Kadar─▒ Yeterli? Ne Kadar─▒ Yeterli?’den… End├╝stri ├ža─č─▒ndan ├Ânce talihli ve talihsiz olan ki┼čilerin seyahat ettikleri h─▒zlar aras─▒ndaki fark yaln─▒zca atlarla insanlar─▒n ortalama y├╝r├╝y├╝┼č h─▒zlar─▒ aras─▒ndaki fark kadard─▒; zenginler ata binmekteydi, yoksullar ise y├╝r├╝mekteydi. Bu ikiye ayr─▒lma durumu y├╝zy─▒llarca s├╝rm├╝┼čt├╝r; Frans─▒z felsefeci Paul Valery’nin bu y├╝zy─▒l─▒n ba┼člar─▒nda yazd─▒─č─▒ gibi, “Napolyon, Sezar’dan daha h─▒zl─▒ yolculuk etmiyordu.” Fakat bu kategoriler, ge├žti─čimiz y├╝zy─▒llar boyunca h─▒zla artm─▒┼čt─▒r. Zenginler atlardan trenlere, oradan da otomobillere ve jet u├žaklar─▒na ge├žtik├že, maksimum h─▒z, yak─▒t ihtiyac─▒n─▒ art─▒rarak y├╝kselmi┼čtir. Yoksullar hala yakla┼č─▒k olarak her zamanki h─▒zlar─▒nda y├╝r├╝mektedirler, fakat zenginler h─▒zlar─▒n─▒, bir at─▒n h─▒z─▒ olan saatte yakla┼č─▒k 10 kilometreden bir jetin h─▒z─▒ olan saatte 1000 kilometreye kadar y├╝kseltmi┼člerdir. Zenginlerin tarihsel geli┼čimi d├╝nyadaki ekonomik s─▒n─▒flar─▒n ula┼č─▒m modelleriyle pek paralel de─čildir; y├╝r├╝yen yoksullar, bisiklete, trene ve otob├╝se binen orta gelirli s─▒n─▒f ve otomobil kullanan t├╝ketici s─▒n─▒f─▒. Son olarak, t├╝ketici s─▒n─▒f─▒n─▒n en zengin ├╝yeleri de d├╝nya jet sosyetesini olu┼čturmaktad─▒r. Bu merdivende olu┼čan her bir ├╝st basamakla birlikte ├ževre, yak─▒tlar─▒n yaratt─▒─č─▒ hava kirlili─činin verdi─či zarardan daha b├╝y├╝k bir zarar g├Ârmektedir. Y├╝r├╝mek ve bisiklet kullanmak ger├žekten hi├žbir ekolojik zarara sebep olmaz ve ki┼činin en son yedi─či yemek d─▒┼č─▒nda hi├žbir yak─▒t gerektirmez. ┼×ehir i├ži seyahat i├žin otob├╝sler, metrolar ve tramvaylar, bir ki┼čiyi bir kilometre uza─ča g├Ât├╝rmek i├žin…

Milyarlarca ve Milyarlarca / Carl Sagan
Bilim / 8 Ekim 2017

Milyarlarca ve Milyarlarca Milyarlarca ve Milyarlarca’dan… Ben bunu hi├ž s├Âylemedim. Do─čru s├Âyl├╝yorum. Ha, evrende belki de 100 milyar g├Âkada ve 10 milyar trilyon y─▒ld─▒z olabilece─čini s├Âyledim. Kozmos hakk─▒nda konu┼čurken b├╝y├╝k say─▒lar kullanmamak kolay de─čil. ├çok say─▒da ki┼činin izledi─či┬áCosmos┬áadl─▒ televizyon dizisinde de bir├žok kez “milyar” s├Âzc├╝─č├╝n├╝ kulland─▒m. Ama hi├žbir zaman “milyarlarca ve milyarlarca” demedim. Bir kere b├Âyle bir ifade ├žok belirsiz. “Milyarlarca ve milyarlarca” ka├ž milyar eder? Birka├ž milyar m─▒? Yirmi milyar m─▒? Y├╝z milyar m─▒? Yani “milyarlarca ve milyarlarca” ├žok mu─člak bir s├Âz. Televizyon dizisini g├Âzden ge├žirip g├╝ncelle┼čtirdi─čimizde kontrol ettim ve emin oldum ki, bi├ž b├Âyle bir ┼čey dememi┼čim. Ama bunu as─▒l s├Âyleyen┬áTonight Show┬áadl─▒ program─▒na y─▒llar boyunca neredeyse otuz kez kat─▒ld─▒─č─▒m Johnny Carson idi. Kadife ceket, bal─▒k├ž─▒ yaka kazak giyip kafas─▒na da paspasa benzer bir ┼čeyi peruk gibi takarak beni taklit ediyordu. Geceyar─▒s─▒ televizyonda ÔÇťmilyarlarca ve milyarlarca” diye s├Âylenerek dola┼čan bir ├že┼čit benzerimi yaratm─▒┼čt─▒. Kendi kafas─▒na g├Âre hareket ederek, dostlar─▒m─▒n ve meslekta┼člar─▒m─▒n ertesi g├╝n bana hemen yeti┼čtirecekleri ┼čeyler s├Âyleyen hayali bir benzerimin varl─▒─č─▒ beni biraz tedirgin ediyordu. (Halinden pek belli olmasa da kendisi ciddi bir amat├Âr g├Âkbilimci olan Carson, benzerime ├žo─ču zaman ger├žek bilimsel konu┼čmalar yapt─▒r─▒rd─▒.) Hayret verici bir ┼čekilde bu ÔÇťmilyarlarca ve milyarlarca” ifadesi ├žok tuttu. ─░nsanlar─▒n kula─č─▒na ho┼č…

Kozmos / Carl Sagan
Bilim / 8 Ekim 2017

Kozmos Kozmos’tan… KOZM─░K OKYANUSUN KIYILARI Yery├╝z├╝n├╝n enginli─čini zihnin kavrayabildi mi? I┼č─▒─č─▒n evrendeki adresini biliyor musun? Peki, ya karanl─▒─č─▒nkini..? ÔÇö Eski Kitaplardan Mek├ón olarak evren, d├Ârt bir yan─▒m─▒ ├ževreleyip beni bir atom zerreci─či gibi yutuyor; ama ben zihinsel d├╝┼č├╝ncemle d├╝nyay─▒ kavr─▒yorum. ÔÇö Biaise Pascal, D├╝┼č├╝nceler Bilinende s─▒n─▒r vard─▒r, bilinmeyende s─▒n─▒r yoktur. ─░nsan akl─▒ anla┼č─▒lmazl─▒─č─▒n engin okyanusunda bar─▒nacak bir ada sa─člar. Her ku┼ča─ča d├╝┼čen i┼č, bu okyanustaki adaya biraz daha toprak katarak b├╝y├╝tmektir. ÔÇö T. H. Huxley, 1887 KOZMOS. OLMU┼× VEYA OLAN YA DA OLACAK HER ┼×EYD─░R. Kozmos ┬źd├╝zen i├žinde bir evren┬╗ anlam─▒nda kullan─▒lan Yunanca bir s├Âzc├╝kt├╝r ve bir bak─▒ma ┬źkarma┼ča# anlam─▒na gelen KaosÔÇÖun kar┼č─▒t─▒d─▒r. Evreni olu┼čturan t├╝m canl─▒ ve cans─▒z varl─▒klar─▒n birbirleriyle derinden uyumlu ba─člar─▒n─▒n gizlerini i├žerir ve bu karma┼č─▒k ama gizemli bir incelikle i┼členmi┼č ba─člara kar┼č─▒ hayranl─▒k ifade eden bir s├Âzc├╝kt├╝r. Kozmos’u ┼č├Âyle bir d├╝┼č├╝nmek bile garip bir heyecan verir. ─░nsan─▒n sesini solu─čunu kesen, ensesinden a┼ča─č─▒ ├╝rperti veren, bir bo┼člu─ča d├╝┼č├╝┼č├╝n hayal meyal an─▒msan─▒┼č─▒ gibi ba┼čd├Ând├╝r├╝c├╝ bir duygudur bu. ├ç├╝nk├╝ t├╝m s─▒rlar─▒n en b├╝y├╝─č├╝n├╝n kar┼č─▒s─▒nda oldu─čumuzun bilincindeyizdir. KozmosÔÇÖun mek├ón ve zaman boyutlar─▒ her insan─▒n anlay─▒┼č .s─▒n─▒rlan i├žine girmez. ├ťzerinde bar─▒nd─▒─č─▒m─▒z yerk├╝re, ba┼čs─▒z ve sonsuz bir enginlikte kaybolmu┼č minicik bir gezegendir. Kozmik perspektifte, insano─čluna ili┼čkin u─čra┼člar─▒n ├žo─ču anlams─▒z, hatta ├žocuksu g├Âr├╝n├╝r….

Karanl─▒k Bir D├╝nyada Bilimin Mum I┼č─▒─č─▒ / Carl Sagan
Bilim / 8 Ekim 2017

Karanl─▒k Bir D├╝nyada Bilimin Mum I┼č─▒─č─▒ Karanl─▒k Bir D├╝nyada Bilimin Mum I┼č─▒─č─▒’ndan… Tokala┼čmak ├╝zere elini uzatt─▒. “─░smim William F. Buckley.” (Kar┼č─▒mda duran adam ger├žek William F. Buckley de─čildi, yaln─▒zca kavgac─▒l─▒─č─▒yla ├╝nl├╝ televizyon program─▒ sunucusu ile ayn─▒ ismi ta┼č─▒yordu. Eminim bu y├╝zden insanlardan saka yollu k├╝f├╝r de i┼čitmi┼čtir.) Uzun s├╝recek yolculu─čumuza ba┼člamak ├╝zere arabaya bindi─čimizde, bana “┼ču bilim adam─▒” olmama ├žok sevindi─čini, bilim hakk─▒nda soracak ├žok sorusu oldu─čunu s├Âyledi. Sormas─▒nda bir sak─▒nca var m─▒yd─▒? Hay─▒r, yoktu. Elbette sorabilirdi. B├Âylece konu┼čmaya ba┼člad─▒k. Ancak, sonradan anla┼č─▒ld─▒─č─▒ gibi, bilim ├╝zerine de─čil. San Antonio yak─▒nlar─▒nda bir hava ├╝ss├╝nde ├ž├Âz├╝lmeye b─▒rak─▒lm─▒┼č donmu┼č uzayl─▒lardan, ├Âl├╝ insanlar─▒n akl─▒ndan neler ge├žti─čini ├Â─črenmek i├žin “d├╝nya d─▒┼č─▒ ba─člant─▒ kurmak”tan, kristallerden, Nostradamus’un keha-netlerinden, y─▒ld─▒z fal─▒ndan, Turin’deki kefenden ve benzeri konulardan konu┼čmak ─░sliyordu. Bu ipe sapa gelmez ├Âyk├╝lerin her birine b├╝y├╝k bir hevesle ba┼čl─▒yor, bense her seferinde onu d├╝┼č k─▒r─▒kl─▒─č─▒na u─čratmak zorunda kal─▒yordum: “Kan─▒t son derece yetersiz” diyordum. “├çok daha basit bir a├ž─▒klamas─▒ var bu s├Âylediklerinizin.” Asl─▒nda epeyce bir ┼čeyler okumu┼člu─ču vard─▒. “Bat─▒k” Atlantis ve Lemuria k─▒talar─▒na ili┼čkin ortaya al─▒lm─▒┼č olanlar gibi, bir-├žok as─▒ls─▒z savdan haberdard─▒. Art─▒k yaln─▒zca derin deniz ─▒┼č─▒kl─▒ bal─▒klar─▒ ve Norve├ž deniz canavar─▒n─▒n u─črak yeri olan, bir zamanlar b├╝y├╝k uygarl─▒klar─▒ s├╝slemi┼č s├╝tun ve minare kal─▒nt─▒lar─▒n─▒ su y├╝z├╝ne ├ž─▒karmak i├žin yap─▒lacak…