├ť├ž K─▒tada Osmanl─▒lar / ─░lber Ortayl─▒
Tarih / 23 A─čustos 2018

├ť├ž K─▒tada Osmanl─▒lar ├ť├ž K─▒tada Osmanl─▒lar’dan… Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču Marmara B├ÂlgesiÔÇÖnde k├╝├ž├╝k bir beylik olarak do─čdu, geli┼čti; fakat bu ilk y─▒llar─▒n ├╝zerinden daha 100 y─▒l ge├žmemi┼čti ki BalkanlarÔÇÖda ve EgeÔÇÖde h├ókimiyeti tesis etti ve bu Balkan h├ókimiyeti hemen hemen bug├╝nk├╝ Bulgaristan ve YunanistanÔÇÖ─▒n tamam─▒n─▒ kapsad─▒. ├çok k─▒sa bir s├╝re sonra Adriyatik, Tuna Nehri, Karadeniz k─▒y─▒lar─▒ ve MezopotamyaÔÇÖya kadar uzand─▒. ─░kinci asr─▒nda AkdenizÔÇÖin bat─▒ yakas─▒ hari├ž, kuzeyi ve Kuzey Afrika da dahil ├žepe├ževre saran bir imparatorluk olmu┼čtu. Yani ba┼čka bir deyi┼čle, gerek m├╝esseseleri, gerek hayat─▒, gerek ├╝niversalist h├ókimiyet anlay─▒┼č─▒ ve gerek co─črafyas─▒ itibariyle bir ├ť├ž├╝nc├╝ Roma idi. Akdeniz d├╝nyas─▒ ├╝zerinde kurulu olan Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču bu b├Âlgenin son muhte┼čem imparatorlu─čuydu ve onu b├╝t├╝n k├╝lt├╝rleri, b├╝t├╝n miras─▒yla birlikte bar─▒nd─▒ran ve ├ža─čda┼č d├╝nyaya ta┼č─▒yan, as─▒l tarih├« vazifesi de bu olan bir devletti, bir Akdeniz imparatorlu─čuydu. Nedir bu Akdeniz d├╝nyas─▒? Akdeniz hi├ž ┼č├╝phe yok yery├╝z├╝ tarihinde, insanl─▒k tarihinde her ┼čeyden evvel bir k├╝lt├╝r ├ževresidir. Yani Almanlardan al─▒nan ├Âd├╝n├ž bir kelimeyle ÔÇťKulturkreisÔÇŁd─▒r. D├╝nyada ba┼čka k├╝lt├╝r ├ževreleri de vard─▒r. Hint d├╝nyas─▒ gibi, ├çin gibi. ├çin, yaz─▒s─▒yla ve ananeleriyle bulundu─ču b├Âlgede modellik etmi┼čtir. Fakat hi├ž ┼č├╝phe yok ki d├╝nya ile ba─člant─▒s─▒ kopuktur. S─▒n─▒rl─▒ ticar├« ili┼čkiler dolay─▒s─▒yla pragmatik bir ┼čekilde, ipe─čiyle, ├žok sonralar─▒ barutuyla, k├ó─č─▒d─▒yla belirli katk─▒lar─▒ olmu┼čtur. Ama be┼čeriyetin…

T├╝rkiye’nin Yak─▒n Tarihi / ─░lber Ortayl─▒
Tarih / 23 A─čustos 2018

T├╝rkiye’nin Yak─▒n Tarihi T├╝rkiye’nin Yak─▒n Tarihi’nden… Anayasalar siyasi bir kurulu┼č olan devletin ana ├Ârg├╝tlenmesindeki doktrin ve ilkelerin yans─▒d─▒─č─▒ belgelerdir. Belgelerden s├Âz ettik ama belge halinde ortaya ├ž─▒kmayan anayasal sistemler de vard─▒r; yery├╝z├╝n├╝n en eski ve m├╝kemmel demokrasisi Britanya i├žin anayasa belgesinden s├Âz edemeyiz fakat m├╝kemmel i┼čleyen bir anayasal mekanizmas─▒ vard─▒r. Baz─▒ b├╝k├╝lmez kural ve kurumlar bir parlamento kararma, hatta h├╝k├╝mdarl─▒k ile meclis aras─▒ndaki bir s├Âzle┼čmeye bile dayanmaz; tarihin ak─▒┼č─▒ i├žinde olu┼čan adetler ve kar┼č─▒l─▒kl─▒ kabul edilen davran─▒┼člard─▒r. Amerikan devriminin ve Frans─▒z ihtilalcilerinin beyanname ve s├Âzle┼čmeleri ├žarp─▒c─▒ anayasal belgelerdir. Hele Amerikan anayasas─▒ de─či┼čikliklerin ancak eklerine kondu─ču, orijinaline el s├╝r├╝lmeyen bir belgedir. Frans─▒z anayasas─▒ ka├ž defa de─či┼čti; ruhunun ayn─▒ kald─▒─č─▒ iddia ediliyor. ├ľyle mi? Anayasalar─▒n toplumu ileriye g├Ât├╝ren, ├Ânc├╝l├╝k eden belgeler mi, yoksa o toplumun d├╝zeyini yans─▒tan yap─▒lanmalar m─▒ olmas─▒ gerekir, bu tart─▒┼č─▒l─▒r. Sovyetler Birli─či anayasas─▒ kom├╝nizm yolunda ilerleyen bir toplumun, o andaki durumunu ve yap─▒lanmas─▒n─▒ yans─▒tan bir belgeydi. Nitekim siyasi ve idari hayatta politikay─▒ belirleyen y├Âneticiler, ikide bir ÔÇťAnayasan─▒n falanca maddesine g├Âre a├ž─▒kt─▒r ki…ÔÇŁ ├╝slubuyla de─čil, ÔÇťMarksizmin, Leninizmin ilkelerine g├Âre gayet a├ž─▒kt─▒r ki…ÔÇŁ ├╝slubuyla konu┼čurlard─▒. Cezayir anayasas─▒ devletin kurulu┼ču s─▒ras─▒nda gayet k─▒sa bir belgeydi. Buna kar┼č─▒l─▒k 60 y─▒ll─▒k HindistanÔÇÖ─▒n halen y├╝r├╝rl├╝kte olan ve titizlikle itaat edilen anayasas─▒ ise inan─▒lmaz ayr─▒nt─▒lar─▒ i├žeren…

Tarihin S─▒n─▒rlar─▒na Yolculuk / ─░lber Ortayl─▒
Tarih / 23 A─čustos 2018

Tarihin S─▒n─▒rlar─▒na Yolculuk Tarihin S─▒n─▒rlar─▒na Yolculuk’tan… Oralarda okuyanlar Yunanca de─čil, sadece Latince ├Â─črenmi─ólerdir. B├╝t├╝n bunlar ayaklan yere basmayan projelerdir. B├Âyle bir yerden ├ž─▒kan adam ne olacak? Tarih├ži olacak, dilci olacak, hukuk├žu olacak… Hangi memlekette? T├╝rkiye’de. Ama bizim mazimizin bir de Arabi, Faris├« y├Ân├╝ vard─▒r. Bu dallarda yeti─ótirdi─čin adama bunlar─▒ ├Â─čretmezsen ├Â─črendikleri havada kal─▒r. Bu kopukluk nereden kaynaklan─▒yor? ‘Kopukluk’ da ayr─▒ bir slogan. Bir zamanlar, biz Bat─▒l─▒ olaca─č─▒z denilmi─ó. Bat─▒y─▒ da kendi ├žizdi─či bir modelle tan─▒tm─▒─ólar. Baz─▒ ├Ânerilerim var benim. Diyanet ─íuras─▒’nda, Imam-Hatipler i├žin “3+3 ├Âl├╝ ve yabanc─▒ ya─óayan diller teorisi”ne dayanan bir ├Âneri getirdim. Bu tip ├Ânerilere insanlar ‘evet’ diyor fakat unutuyorlar. Pragmatist tipler, uzun vadeli, meyvasm─▒ kendisinin toplayamayaca─č─▒ projelere fazla itibar etmiyor. Bu ├žok iptid├ói bir g├Âr├╝─ót├╝r. ‘Re-form’dan, ├╝├ž senede meyvesini toplayaca─č─▒ projeleri anl─▒yor. M├╝teahhit veya k├Âyl├╝ zihniyetidir bu. K├╝├ž├╝msemek i├žin s├Âylemiyorum. K├Âyl├╝, haliyle, tabiatla m├╝cadele halindedir ve karn─▒n─▒ doyurmak zorundad─▒r. 50 sene sonra meyve verecek a─ča├žla de─čil, 3 senelikle u─čra─ó─▒r. Bizde de b├Âyle bir hava var. 20 senede netice verecek bir okulla u─čra─ómazlar. Hi├ž kimse; ne bakan, ne b├╝rokrat. B├Âyle ─óeylere ‘evet’ dese de yapmaz. “Okullar─▒ birle─ótirdim” deniliyor, “8 sene yapal─▒m”. O arada bir Kayserili numaras─▒yla ─ámam-Hatipleri halledecekler. Baz─▒ yerlere ho─ó g├Âr├╝necekler. Imam-Hatip’i de kald─▒rm─▒─ó gibi g├Âr├╝necekler, kald─▒rmayacaklar,…

Tarihin ─░zinde / ─░lber Ortayl─▒
Tarih / 23 A─čustos 2018

Tarihin ─░zinde Tarihin ─░zinde’den… Tarih├žinin kar┼č─▒s─▒na ├ž─▒kan engellerden bir tanesi siyasi fikir h├╝rriyetidir. Siyasi fikir h├╝rriyeti bizde sadece ve sadece devlet ve onun polisi, savc─▒s─▒ taraf─▒ndan k─▒s─▒tlan─▒yor gibi alg─▒lan─▒r ve ├Âyle g├Âsterilir. Siyasi fikir h├╝rriyetini baltalayanlar bizde bizzat vatanda┼člar─▒n kendileridir. Hatta h├╝rriyetperver ge├žinen z├╝mrelerdir. Tarihle, tarihiyle problemli bir g├Âr├╝nt├╝m├╝z var son on y─▒llarda. Tarih nerede duruyor, biz nerede duruyoruz? Tarihin i├žinde miyiz, d─▒┼č─▒nda m─▒ ya da ayn─▒ anda ikisi birden mi? Nedir tarih kar┼č─▒s─▒ndaki duru┼čumuz? Tarih kar┼č─▒s─▒ndaki durumumuz ne olmal─▒d─▒r ┼čeklinde bir ┼čey tayin edemiyoruz. ├ç├╝nk├╝ tarih do─črudan do─čruya meraka ba─čl─▒ bir ┼čey. Merak edenler i├žin orada ├žok ├Ânemli bir tarih var. Merak─▒ biraz da varl─▒k problemi ├╝zerine d├╝┼č├╝nme ba─člam─▒nda kullan─▒yorum. B├Âyle d├╝┼č├╝nme eylemimiz yoksa, buna ili┼čkin merak─▒n─▒z yoksa, tarih sizin i├žin ge├žmi┼čte kalan olaylar silsilesidir. Ben yine de merak─▒ hangi fakt├Ârlerin tayin etti─čini bilemiyorum, kimsenin de bildi─či kan─▒s─▒nda de─čilim. Ama baz─▒ insanlara -bu baz─▒ insanlar hep varlar- ge├žmi┼či t─▒pk─▒ hali tarif gibi bir yetenek do─ču┼čtan verilmi┼č. Bu bir ├Âzellik. Yani ┼ču anda mevcut olmayan─▒ bir ┼čekilde bilgi olarak edinip bunun ├╝zerinde konu┼čmak. Tarihin i├žinde miyiz, tarihin d─▒┼č─▒nda m─▒y─▒z derseniz bende ┼č├Âyle s├Âylerim: Tarih realitedir ondan ka├žamay─▒z. Yani tarih├ži olunmaz tarih├ži do─čulur kan─▒s─▒nda m─▒s─▒n─▒z? Evet. Demek ki tarih├ži olmak, belirgin…

Osmanl─▒’da Milletler Ve Diplomasi / ─░lber Ortayl─▒
Tarih / 23 A─čustos 2018

Osmanl─▒’da Milletler Ve Diplomasi Osmanl─▒’da Milletler Ve Diplomasi’den… Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču’nda kilise deyince akla ilk ├Ânce “Rum-Ortodoks Patrikhanesi” ve buna t├óbi H─▒ristiyanlar─▒n gelmesi do─čald─▒r. “Frenk’in ekme─čindense T├╝rk’├╝n k─▒l─▒c─▒ evl├ód─▒r.” 15. y├╝zy─▒l boyu Bat─▒ ve Do─ču kiliselerinin birle┼čmesine hakl─▒ olarak kar┼č─▒ ├ž─▒kan bu zihniyet, ─░stanbul’un fethinin tamamlanmas─▒yla, imparatorlukta idar├«, adl├«, din├«, mal├« ve e─čitim y├Ân├╝nden imtiyazl─▒ ve di─čer gayrim├╝slim tebaaya kar┼č─▒ son derecede ├╝st├╝nl├╝─č├╝ olan bir kurumun ortaya ├ž─▒kmas─▒n─▒ da sa─člam─▒┼čt─▒r. Ger├žekte T├╝rklerin imparatorlu─ču, Bizans’─▒n y─▒k─▒l─▒┼č─▒ndan ├žok ├Ânce gayrim├╝slim tebaaya Balkanlar ve Bat─▒ Anadolu’da h├╝kmetmekteydi ve gayrim├╝slimlerin idaresi y├Ân├╝nden tarihteki di─čer ─░sl├óm devletlerinde az g├Âr├╝len bir tecr├╝beye sahip olmu┼čtu. Bu tecr├╝bede H─▒ristiyan tebaan─▒n ├žoklu─ču ve ├že┼čitli kompart─▒manlara mensup olu┼ču, Bat─▒ ile ilgisi birinci derecede rol oynam─▒┼čt─▒. Yani, Osmanl─▒ idaresi ve adl├« mekanizmas─▒, ─░stanbul’un fethinden ├Ânce bu ├Ânemli sorunu ├ž├Âz├╝mlemek ve ┼čartlara uyum sa─člamak ve birlikte ya┼čama tarz─▒n─▒ kurmak yolunda daha imparatorlu─čun kurulu┼č d├Âneminde al─▒┼čkanl─▒k kazanm─▒┼čt─▒. Fetihten sonra, kilisenin hiyerar┼čisinin, imtiyazlar─▒n─▒n ve n├╝fuz alan─▒n─▒n tespitinde boyutlar─▒ bug├╝n bile tart─▒┼č─▒lan politikan─▒n anla┼č─▒lmas─▒n─▒n, ancak 1453’e kadar Osmanl─▒ gayrim├╝slim cemaatlerinin hayat─▒na ve idare tarz─▒na dair yerli, yabanc─▒ ve Osmanl─▒ Balkan dillerindeki kay─▒tlar─▒n tetkiki ile m├╝mk├╝n olaca─č─▒ a├ž─▒kt─▒r. Gerek klasik ├ža─čda gerekse 19. y├╝zy─▒lda; Osmanl─▒ kiliselerinin tarihi bu nedenle birbirinden ayr─▒lmaz bir bi├žimde metodik inceleme ve bilgi…

Osmanl─▒ Saray─▒nda Hayat / ─░lber Ortayl─▒
Tarih / 22 A─čustos 2018

Osmanl─▒ Saray─▒nda Hayat Osmanl─▒ Saray─▒nda Hayat’tan… Topkap─▒ Saray─▒, Osmanl─▒ sultanlar─▒n─▒n ikametg├óh─▒d─▒r. ─░stanbul fatihi II. Mehmed taraf─▒ndan 1460ÔÇÖta yapt─▒r─▒lm─▒┼č ve baz─▒ ilavelerle 19. y├╝zy─▒l ortalar─▒na kadar Osmanl─▒ padi┼čahlar─▒ ve saray halk─▒ burada ikamet etmi┼čtir. 19. y├╝zy─▒l─▒n devlet protokol├╝ ve merasimleri dolay─▒s─▒yla saray yetersiz kalm─▒┼č ve 1830ÔÇÖlardan itibaren Sultan II. Mahmud o─člu Sultan Abd├╝lmecid Han burada pek ikamet etmemi┼č ve 1850ÔÇÖlerin ba┼č─▒nda T├╝rk sultanlar─▒ Bo─čazÔÇÖdaki Dolmabah├že Saray─▒ÔÇÖna ta┼č─▒nm─▒┼člard─▒r. Saray terk edildikten sonra da saltanat hazinesi, Mukaddes Emanetler ve imparatorluk ar┼čivleri burada muhafaza edilmi┼čtir. Bir baba oca─č─▒ olmas─▒ ve Mukaddes EmanetlerÔÇÖi bar─▒nd─▒rmas─▒ndan dolay─▒ saray, protokol├╝n├╝ muhafaza etmi┼čtir. Osmanl─▒ monar┼čisi 1922ÔÇÖde kald─▒r─▒ld─▒ktan sonra da 1924ÔÇÖten itibaren m├╝ze olarak ziyarete a├ž─▒kt─▒r. Saray─▒m─▒z─▒n bilhassa on iki bin adet ├çin porseleni ve dokuz y├╝z adet Japon porseleni ├Ânemli koleksiyonlar─▒ndand─▒r. Bundan ba┼čka e┼čsiz 16. ve 17. y├╝zy─▒l T├╝rk kuma┼č koleksiyonlar─▒, hal─▒lar, silah koleksiyonlar─▒, Avrupa porselenleri de m├╝zemizin zengin b├Âl├╝mleridir. Topkap─▒ Saray─▒ÔÇÖn─▒n yazma eserler k├╝t├╝phanesi, on sekiz binden fazla el yazmas─▒ kitaba sahiptir. Bunlar sadece Arap├ža, Fars├ža ve T├╝rk├že de─čil, ayn─▒ zamanda Slav dillerinde, Yunanca, Ermenice, Latince ve hatta ÔÇťCorvinianaÔÇŁ ├Ârne─činde oldu─ču gibi Macarca n├╝shalard─▒r. Saray─▒n kurucusu Sultan II. MehmedÔÇÖin ya┼čad─▒─č─▒ b├Âl├╝m, hazine dairesine ├ževrilmi┼čtir. Hazinede; Osmanl─▒ taht─▒n─▒n yan─▒ ba┼č─▒nda ─░ranÔÇÖdan gelen hediye bir taht, Bab├╝rl├╝ler devri HindistanÔÇÖ─▒ndan gelen…

Osmanl─▒ D├╝┼č├╝nce D├╝nyas─▒ ve Tarihyaz─▒m─▒ / ─░lber Ortayl─▒
Tarih / 22 A─čustos 2018

Osmanl─▒ D├╝┼č├╝nce D├╝nyas─▒ ve Tarihyaz─▒m─▒ Osmanl─▒ D├╝┼č├╝nce D├╝nyas─▒ ve Tarihyaz─▒m─▒’ndan… Yunan tarih yaz─▒c─▒l─▒─č─▒ dedi─čimiz zaman, yani Herodot (M├ľ 5. as─▒r), Thukydides ve di─čerlerinde mitosun, efsanenin tarihyaz─▒m─▒ndan ├žekilmesi s├Âz konusudur. Bilindi─či gibi epope tarz─▒ en iyi ifadesini HomerosÔÇÖta (M├ľ 850ÔÇÖye do─čru) ve ondan sonra HesiodosÔÇÖta (M├ľ VIII. y├╝zy─▒lda) bulmu┼čtur. Hesiodos efsanenin d─▒┼č─▒nda kendini de anlatan biri ayn─▒ zamanda (Ger├ži HesiodosÔÇÖun ├╝sl├╗b-bilgi olarak HomerosÔÇÖun ├žok gerisinde oldu─ču mal├╗m). Mitosun d├╝┼č├╝┼č├╝ bilhassa ThukydidesÔÇÖte (M├ľ 4. as─▒r) a├ž─▒─ča ├ž─▒kacak. Mesel├ó, ─░lyadaÔÇÖda ├žok uzun pasajlar h├ólinde anlat─▒lan Troya Sava┼č─▒ÔÇÖnda tanr─▒larla insanlar─▒n ili┼čkileri; tanr─▒lar─▒n t─▒pk─▒ insanlar gibi i┼čin i├žine entrikalara kar─▒┼čmas─▒ g├Âr├╝l├╝r. Athena Pallas, ParisÔÇÖe k─▒zd─▒─č─▒ i├žin Akhaialar─▒n taraf─▒n─▒ tutuyor, buna kar┼č─▒l─▒k Afrodit, ParisÔÇÖten g├╝zellik elmas─▒n─▒ ald─▒─č─▒ i├žin Troyal─▒lar─▒ tutuyor. Zeus bu tanr─▒lar─▒n taraf tutup entrika g├╝tmesine k─▒z─▒yor; ÔÇťKar─▒┼čmay─▒n i┼če, sizin y├╝z├╝n├╝zden sava┼č uzuyor,ÔÇŁ diyor. ÔÇťPeki o zaman biz kar─▒┼čmayal─▒m i┼če de,ÔÇŁ diyor babas─▒na Athena, ÔÇťAkhaial─▒lara ak─▒l verelim,ÔÇŁ diyor. Verdi─či ak─▒l mal├╗m, tahta at─▒n TroyaÔÇÖya sokulmas─▒. B├Âyle bir mitosa dayal─▒ epope, mesel├ó ThukydidesÔÇÖte de─či┼čir: Thukydides; ÔÇťBu sava┼č─▒n uzun s├╝rmesinin nedeni o zamanki gemiler iyi de─čildiÔÇŁ, ÔÇťyeterince ta┼č─▒ma yap─▒lam─▒yor, asker, m├╝himmat gelemiyordu,ÔÇŁ diyor. Sonra ÔÇťbu Akhaial─▒lar ya─čmac─▒yd─▒, etraf─▒ ya─čmalamakla vakit ge├žirdiler onun i├žin i┼č uzad─▒,ÔÇŁ diyor. Yani bir anda efsaneyi siliyor. Ger├žek neden ar─▒yor. Peleponneslileri anlat─▒rken b├╝t├╝n…

Osmanl─▒ Bar─▒┼č─▒ / ─░lber Ortayl─▒
Tarih / 22 A─čustos 2018

Osmanl─▒ Bar─▒┼č─▒ Osmanl─▒ Bar─▒┼č─▒’ndan… Ayasofya art─▒k cami olmu┼čtu. Bu cami ├╝zerindeki T├╝rk menk─▒belerinin say─▒s─▒ neredeyse Helen H─▒ristiyanlar─▒nkine yak─▒nd─▒r ve Ayvansaray├« ├Ârne─činde oldu─ču gibi yaz─▒l─▒r ve okunurdu. (Meslekda─▒z Stefanos Yerasimos’un bu konudaki ├žal─▒┼čmas─▒na iret edelim.) Bir m├╝ddet sonra ├ž─▒kan emirname ile Rum Ortodoks inan─▒┼čtaki b├╝t├╝n teba, yani Bulgar, S─▒rp, baz─▒ Arnavutlar, Makedonlar ve Ortodoks inan─▒┼čtaki Araplar ona ba─čland─▒. Patrik hepsinin din├«, idar├«, mal├« i┼člerindeki en b├╝y├╝k ba┼č─▒d─▒r. Her t├╝rl├╝ okul ve yay─▒n iri onun denetimindeydi. Roma hukuku cemaatin hukuk├« alandaki mevzuat─▒d─▒r ve tarihte Roma hukukunun bu d├Ânemine bilindi─či gibi Turkokratia denir. ─░slam hukuku nas─▒l ki M├╝sl├╝manlar─▒ ba─čl─▒yor, baz─▒ ├Âzg├╝n sahalara m├╝┼čterek olarak girmek m├╝mk├╝n de─čildir ve dindarl─▒k sadece bir hayat tarz─▒ de─čil fikir ve hayata bak─▒┼čt─▒ (Weltanschauung). Mamafih devlet ve toplum hayat─▒nda, arazi rejiminde ve ceza kanununda hem Eski T├╝rk pagan gelenekler, hem de Roma hukukundan gelen din d─▒┼č─▒ d├╝zenlemeler vard─▒r. Fatih Sultan Mehmed Han’─▒n ceza kanunnamesi h├╝k├╝mleri Justinianus’un hukuk kanunlar─▒na yak─▒nd─▒r. B├╝t├╝n Ortado─ču imparatorluklar─▒ gibi Bizans maliyesinde de di─čerleriyle benzerlikler vard─▒r. Osmanl─▒ eyalet idaresinde, ┼čehir y├Ânetiminde Roma (Bizans) ile benzerlikler vard─▒r. Baz─▒ yazarlar Fatih’in bu hareketlerinde Roma Katolik kilisesinin n├╝fuzunu k─▒rma iddias─▒n─▒ da ileri s├╝rerler. Mamafih Papa II.Pius kendisine bir mektup yazd─▒ ve H─▒ristiyanl─▒─ča davet etti. “Bunu yaparsan biraz suya…

─░mparatorlu─čun En Uzun Y├╝zy─▒l─▒ / ─░lber Ortayl─▒
Tarih / 22 A─čustos 2018

─░mparatorlu─čun En Uzun Y├╝zy─▒l─▒ ─░mparatorlu─čun En Uzun Y├╝zy─▒l─▒’ndan… Osmanl─▒ insan─▒ 18. y├╝zy─▒ldan beri bulundu─ču mek├ón─▒ ve zaman ├žizgisini ba┼čka bilin├žle g├Ârmeye, d├╝nya tarihini ve co─črafyas─▒n─▒ tan─▒maya ba┼člad─▒. 18. y├╝zy─▒l─▒n Osmanl─▒ okuryazarlar─▒ aras─▒nda art─▒k bir t├╝r ayd─▒n z├╝mre do─čmu┼čtu. Latince ├Â─črenen Osmanl─▒-T├╝rk ayd─▒nlar─▒ vard─▒. Dimitri CantimirÔÇÖin ─░stanbulÔÇÖdaki dostlar─▒ aras─▒nda Mavrokordatolar ve bir M├╝sl├╝man olan Nefiyo─člu m├╝kemmel Latince biliyorlard─▒. 17. y├╝zy─▒l sonunun tarih yaz─▒c─▒lar─▒ndan Hezarfen H├╝seyin Efendi Yunanca, Latince ├Â─črenmi┼čti. Merakl─▒lar kervan─▒na eski Galata kad─▒s─▒ (Yanyal─▒ Hoca) Mehmed Esat Efendi de dahildi, ─░brahim M├╝teferrika matbaas─▒n─▒n musahhihi idi ve Latince ├Â─črenmi┼čti. Hezarfen H├╝seyin Efendi, Yunan-Roma tarihinden s├Âz eden ve d├╝nya tarihine bakmas─▒n─▒ bilen bir tarih yaz─▒c─▒yd─▒. 18. y├╝zy─▒l T├╝rkiyesiÔÇÖnde ise ├Ârne─čin Pirizade Mehmed S├óhib, ─░bn HaldunÔÇÖun MukaddimeÔÇÖsini T├╝rk├žeye ├ževirdi. 18. y├╝zy─▒l insan─▒n─▒n tarihe bak─▒┼č ├žizgisi ve bilinci de─či┼čiyordu. ├ťnl├╝ sadrazam Nev┼čehirli ─░brahim Pa┼ča iki adet d├╝nya tarihinin terc├╝me ve bas─▒m─▒ i├žin de bu arada emir vermi┼čti (Hvandemir ve Ayn├«ÔÇÖnin d├╝nya tarih ve co─črafyas─▒ ile ilgili eserleri). Ciddi l├╝gat ├žal─▒┼čmalar─▒na da bu devirde ba┼članm─▒┼čt─▒. Yaz─▒lanlar, de─či┼čik ilgileri do─čurdu. Dil bilgisi Avrupa ve eski├ža─č tarih bilgisini, o da modern co─črafya bilgisini getirdi. D├╝nyadaki renklilik ve de─či┼čmeleri g├Ârmeye ba┼člayan bu z├╝mre b├╝y├╝mekte devam etti. Osmanl─▒ adam─▒ bir anlamda geride kalan zaman kadar, ya┼čad─▒─č─▒ d├╝nyan─▒n renklerini de…

Gelenekten Gelece─če / ─░lber Ortayl─▒
Tarih / 22 A─čustos 2018

Gelenekten Gelece─če Gelenekten Gelece─če’den… Modernle┼čme denen olay bir toplumda sars─▒c─▒ etkiler yarat─▒r. O vakte dek ya┼čayan k├╝lt├╝r kal─▒plar─▒n─▒ ve kurumlar─▒ y─▒kar. Bu y─▒k─▒m─▒n ├žok trajik boyutlara ula┼čt─▒─č─▒ da bilinir. S├Âz├╝n├╝ etti─čimiz trajik boyutlar bizim modernle┼čmemizde bir bak─▒ma pek derin olmam─▒┼čt─▒r, yani Re┼čat Nuri’nin Yaprak D├Âk├╝m├╝’nde serimledi─či tipteki olay bizde ├žok yayg─▒n de─čildi demek istiyorum. Osmanl─▒ Imparatorlu─ču modernle┼čmeye acaba ne zaman ba┼člad─▒? Nev┼čehirli Ibrahim Pa┼ča’n─▒n a├žt─▒─č─▒ m├╝hendishaneler ve Baron de Tott’ur─▒ Osmanl─▒ top├žusunu ─▒slah etme─če ba┼člamas─▒yla m─▒, yoksa II. Mahmud’un Yeni├žeri Oca─č─▒n─▒ ortadan kald─▒rmas─▒yla m─▒? Modernle┼č─▒neyi nas─▒l anlad─▒─č─▒rmza bakar bu sorulara verilecek cevap. Bana kal─▒rsa ve ille de bir tarih laz─▒msa, insanlar─▒n insana lay─▒k g├╝venceyi elde ettikleri 1839 G├╝lhane Ferman─▒’n─▒n okundu─ču g├╝n derim. Daha ferman torbaya kor─▒du─ču an Islam-H─▒ristiyan toplumunun adetleri, Do─ču-Bat─▒ k├╝lt├╝r├╝ ve hayat tarz─▒n─▒n ne oldu─ču tart─▒┼č─▒lma─ča ba┼člam─▒┼čt─▒. O andan bu ana s├╝regelen tart─▒┼č- mada Rum Patri─či de muhafazakarlar aras─▒nda idi. Ger├žekte Osmanl─▒ tarihinde DO─čululuk-Bat─▒l─▒l─▒k kavgas─▒ yap─▒lmadan tedrici bir k├╝lt├╝rel de─či┼čim ve olu┼čum ba┼č─▒ndan beri s├╝regelmekteydi. lS. y├╝zy─▒l sonuna kadar Osmanl─▒ imparatorlu─ču bir Balkan imparatorlu─ču idi ve egemen k├╝lt├╝r├╝ de Balkan k├╝lt├╝r├╝yd├╝. 16. y├╝zy─▒ldan itibaren bu imparatorluk Ortado─ču k├╝lt├╝r b├Âlgesine girmi┼čtir. 18. y├╝zy─▒lda ise Avrupa k├╝lt├╝r├╝ evlere, konaklara kadar girrne─če ba┼člam─▒┼čt─▒. B├Âyle iki y├╝z y─▒lda bir k├╝lt├╝rel referans ├ževresi…

Eski D├╝nya Seyahatnamesi / ─░lber Ortayl─▒
Tarih / 22 A─čustos 2018

Eski D├╝nya Seyahatnamesi Eski D├╝nya Seyahatnamesi’nden… Bahreynliler, denizci ve t├╝ccar gelene─činden dolay─▒ geni┼č g├Âr├╝┼čl├╝ bir halk. Ama bu keyfiyet iktisadi de─čil, k├╝lt├╝rel. Nitekim kilise, Hindu ve Budist mabetlerin in┼čas─▒na izin verecek kadar dinlere ve yabanc─▒ dillere a├ž─▒k olan bu ├╝lkede milli gelirin b├Âl├╝┼č├╝m├╝ndeki e┼čitsizlik ├Ânlenemiyor ve gene bu y├╝zden ├╝lkede bir gerilim var. Bu temel ├žat─▒┼čmalar s─▒rf BahreynÔÇÖin de─čil, Ortado─čuÔÇÖnun hayat─▒n─▒ ne derece de─či┼čtirecek? Bunun cevab─▒n─▒ vermek kolay de─čil. En ├Ânemlisi de artan n├╝fusun yaratt─▒─č─▒ arazi ve konut ihtiyac─▒. S─▒─č denizi doldurarak arazi kazanmak, cing├Âz bir tedbir gibi g├Âr├╝n├╝yor. H├╝k├╝met, Frans─▒z ve Hollandal─▒lar─▒n birtak─▒m i┼čbilir ┼čirketlerine angaje etmi┼č; ├Âzellikle Hollandal─▒lar, BahreynÔÇÖin s─▒─č denizini kaz─▒k ├žakarak doldurmakla m├╝hendislik harikas─▒ yarat─▒yorlarm─▒┼č gibi bir de b├Âb├╝rleniyorlar. D─▒┼čar─▒da pek ├ževreci ge├žinen memleketler, d├╝nyan─▒n ├Âb├╝r k├Â┼čelerinde ├Âyle de─čiller. Hollanda ve Japonya bunlar─▒n ba┼č─▒nda gelir. Kiyotolar─▒n─▒ s├╝sleyen ama AmazonÔÇÖdaki ya─čmur ormanlar─▒n─▒ kaz─▒yan Japonlar─▒n yan─▒nda, Hollandal─▒lar da BahreynÔÇÖin su ve istiridye kaynaklar─▒n─▒ t├╝keten s├Âzde ├ževreciler… K─▒y─▒lar─▒n dolmas─▒ y├╝z├╝nden denize alttan alta kar─▒┼čan tatl─▒ su kaynaklar─▒ da t─▒kan─▒yor. Ve bu su kaynaklar─▒na muhta├ž istiridye yataklar─▒ yok olduk├ža da ├╝nl├╝ Bahreyn incileri tarihe kar─▒┼č─▒yor. Banu┼č denen beyaz yelkenli bal─▒k├ž─▒ tekneleri denize a├ž─▒lmad─▒k├ža ve inci avc─▒lar─▒ ge├žim kaynaklar─▒n─▒n kurudu─čunu g├Ârd├╝k├že herkesin onlarla birlikte i├žinin kan a─člamas─▒ gerekir ama nerede? ├ť├ž├╝nc├╝…

Cumhuriyet’in ─░lk Y├╝zy─▒l─▒ (1923-2023) / ─░lber Ortayl─▒, ─░smail K├╝├ž├╝kkaya
Tarih / 22 A─čustos 2018

Cumhuriyet’in ─░lk Y├╝zy─▒l─▒ Cumhuriyet’in ─░lk Y├╝zy─▒l─▒’ndan… Irak denen co─črafi b├Âlge, bug├╝nk├╝ IrakÔÇÖ─▒n k├╝├ž├╝k bir par├žas─▒. Tarihte Irak diye tek ba┼č─▒na ve ├Âzg├╝r bir ├╝lke yok. Koca Osmanl─▒, Do─ču (Ma┼čr─▒k) ArabistanÔÇÖ─▒nda ├╝├ž g├╝nde ├ž├Âk├╝nce Birinci Cihan Harbi sonunda ─░ngilizlerin cetvelle ├žizip tespit etti─či yerlerden biri Irak, biri de ├ťrd├╝nÔÇÖd├╝r; K├Ârfez civar─▒ ve Suudi Arabistan da b├Âyledir. Bug├╝nk├╝ Suriye de tarihteki Suriye de─čil. Halep vilayeti gibi fazlal─▒klar var. Kim kimden HatayÔÇÖ─▒ ister veya HalepÔÇÖi istemesi gerekir belli de─čil. Nihayet SuriyeÔÇÖnin gen├ž y├Ânetimi akl─▒selime ula┼čt─▒. B├Âlgedeki baz─▒ ├ž├Âk├╝nt├╝leri ├Ânlemek i├žin birlikte hareket etmenin ve anlams─▒z talep ve iddialardan vazge├žmenin daha makul oldu─čunu anlad─▒. Son ziyaretler bu bak─▒mdan ├╝mit vericiydi derken, Arap Bahar─▒ÔÇÖn─▒n yans─▒mas─▒yla b├Âlgede isyan ba┼člad─▒. Esad hanedan─▒ndan en ├žok can─▒ yanan S├╝nniler, ─░hvan-─▒ M├╝slimin esas─▒n─▒ te┼čkil ediyordu. Cezaland─▒rmalar─▒ da a─č─▒r oldu. Nusayriye (Alevi) tak─▒m─▒ ise can havliyle Be┼č┼čar Esad rejimini destekliyor. H─▒ristiyanlar da onlarla birlik oluyor. D├╝rz├«ler bir kenarda duruyor. Zaten kavgaya kar─▒┼č─▒rlarsa iyi sava┼č├ž─▒ olduklar─▒ndan ortal─▒k toz duman olur. D├╝rz├«ler malum; ─░srailÔÇÖde ama a─č─▒rl─▒kl─▒ olarak Cebel-i L├╝bnan (buraya Cebeli D├╝rz├╝ de denirdi) ve SuriyeÔÇÖde ya┼čarlar. Arap├ža konu┼čman─▒n ├Âtesinde Arap kavmiyle g├╝ndelik ili┼čkileri bile ├žok kopuktur. ├ť├ž devletin yurtta┼č─▒ olmalar─▒na ra─čmen aralar─▒nda ├žok s─▒k─▒ iktisadi, k├╝lt├╝rel ili┼čkiler vard─▒r ve ÔÇťukkalÔÇŁ dedi─čimiz ki…

Avrupa Ve Biz / ─░lber Ortayl─▒
Tarih / 22 A─čustos 2018

Avrupa Ve Biz Avrupa Ve Biz’den… Bat─▒l─▒la┼čman─▒n kadrolar─▒ ithal edilebilirdi veya kendi b├╝nyemiz i├žinde de yeti┼čtirilebilirdi. Osmanl─▒ modernle┼čmesi kadro yeti┼čtirmeyi ve bunun i├žin okulla┼čmay─▒ belirli ├Âl├ž├╝de ba┼čarm─▒┼čt─▒r ve Cumhuriyet T├╝rkiyesi, bu alanda ba┼čar─▒yla ├Âr├╝len bir miras devralm─▒┼čt─▒r. Bu ├Âzellik sadece Mekteb-i M├╝lkiye, Mekteb-i Sultan├« (Galatasaray) gibi okullarda de─čil; fen ve tabi├« bilim ├Â─čreten Baytar Mektebi, Ormanc─▒l─▒k Mektebi, M├╝hendislik ve T─▒bbiye gibi okullarda da g├Âr├╝l├╝r. Baytar MektebiÔÇÖnden iyi baytarlar, hatta beynelmilel literat├╝r ve tatbikata katk─▒da bulunanlar yeti┼čti─čini pek kimse bilmez; fakat buradan Ziya G├Âkalp ve Mehmet Akif gibi biri sosyolog, ├Âb├╝r├╝ mill├« ┼čair iki T├╝rk b├╝y├╝─č├╝n├╝n yeti┼čti─či bilinir. Mehmet Akif bir ┼čair, ama bir edebiyat dehas─▒d─▒r. Baz─▒ ┼čiirleri tart─▒┼čmal─▒ olabilir; ama Fars ┼čiirini b├╝t├╝n incelikleri ile bilen, tan─▒yan ve zevkle ├Â─čreten biriydi. AnkaraÔÇÖda mebuslu─ču s─▒ras─▒nda, Sad├« ve Haf─▒z derslerini dinlemek i├žin ak┼čamlar─▒ Tacettin Derg├óh─▒ÔÇÖndaki odas─▒na mebuslar ve di─čer zevat gidiyor ve Sad├« ve Haf─▒z ┼čerhleri dinliyorlar.23 Osmanl─▒ memur ve zabiti, mektep yan─▒nda geni┼č bir co─črafyada yeti┼čir. ─░mparatorlu─ču iyi bilen bu s─▒n─▒f, kendisini h├╝k├╝mdar─▒n de─čil, devlet ve milletin zabiti olarak g├Ârmektedir. Darbelerin kayna─č─▒n─▒ izah eden psikolojik unsur budur. Bu ├Ârg├╝tl├╝ ve hareketli s─▒n─▒f ger├žekten de imparatorlu─ču en iyi bilen kesimdir. Bir zabit bir sene YemenÔÇÖde, iki sene ┼×amÔÇÖda kal─▒r. Oradan kalkar, MakedonyaÔÇÖn─▒n…